Τα έντομα που θα μας πουν την ιστορία του δάσους

Μετά από πρωτοβουλία του Michael de Courcy Williams, ζωολόγου – εντομολόγου από την Ιρλανδία που εδώ και λίγα χρόνια ζει μόνιμα στην περιοχή, και με τη βοήθεια του Φορέα Διαχείρισης, μια καινούργια ερευνητική προσπάθεια ξεκίνησε στο Εθνικό Πάρκο Δαδιάς-Λευκίμης-Σουφλίου.

Στόχος αυτής της προσπάθειας είναι να γίνουν προβλέψεις για τη δομή και την ποιότητα των δασικών οικοσυστημάτων του πάρκου μέσα από την καταγραφή των ειδών της οικογένειας διπτέρων Syrphidae. Καθώς τα έντομα αυτά παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλομορφία, συναντώνται σε ποικίλα περιβάλλοντα, εμφανίζονται σε όλα τα επίπεδα της τροφικής αλυσίδας και ταυτόχρονα επιτρέπουν την ανάπτυξη τυποποιημένων μεθόδων παγίδευσης και καταγραφής στο πεδίο, είναι ιδανικοί δείκτες της κατάστασης των οικότοπων της περιοχής.

Επειδή μια τέτοια έρευνα δεν έχει ξαναγίνει στο Πάρκο, η χρονιά αυτή θα είναι δοκιμαστική. Ελπίζουμε η τελική συλλογή και τα αποτελέσματα που θα δώσει να επιβεβαιώσουν την καταλληλότητα των εντόμων αυτών δίνοντάς μας πληροφορίες για την ποιότητα των μικροενδιαιτημάτων, και άρα για τα δάση της περιοχής, ώστε η προσπάθεια να συνεχιστεί!

Αρχικά έπρεπε να στήσουμε το μηχανισμό παγίδευσης. Χρησιμοποιήθηκαν παγίδες ανακοπής πτήσης των εντόμων, γνωστές και ως παγίδες τύπου Malaise. Με τον τρόπο αυτό τα έντομα κατευθύνονται με τη βοήθεια διχτυών μέσα σε μπουκάλια με αραιωμένο οινόπνευμα όπου και παγιδεύονται. Έπρεπε λοιπόν να γίνει η επιλογή της κατάλληλης τοποθεσίας ώστε οι παγίδες μας να μπορούν να συλλέξουν αρκετά μεγάλο αριθμό εντόμων και ταυτόχρονα να μην κινδυνεύουν να καταστραφούν από άγρια ή οικόσιτα ζώα. Μετά από πολλές βόλτες σε παραποτάμιες περιοχές του Πάρκου, εντοπίσαμε τρία σημεία που είχαν τα χαρακτηριστικά που ψάχναμε: παρουσία ώριμων δέντρων, κατάλληλο προσανατολισμό, μαλακό έδαφος με μικρή κλίση. Εκεί ξεκινήσαμε το στήσιμο.

Ο εντοπισμός της κατάλληλης τοποθεσίας για το στήσιμο της παγίδας είναι καθοριστικό στάδιο για την επιτυχία της συλλογής εντόμων της οικογένειας Syrphidae.

Πρώτο βήμα για να τοποθετηθεί η παγίδα το στήσιμο των στύλων υποστήριξης.

Η παγίδα στήνεται με προσοχή ώστε η κίνηση των εντόμων προς το μπουκάλι παγίδευσης (στην κορυφή της παγίδας) να είναι όσο το δυνατόν ανεμπόδιστη.

Τέλος εργασιών.

Το τελικό αποτέλεσμα.

Με τις παγίδες πλέον στη θέση τους, το μόνο που έχουμε να κάνουμε είναι υπομονή. Το στάδιο της συλλογής θα κρατήσει μέχρι τον Νοέμβριο, αν το επιτρέψει ο καιρός, όταν τα τελευταία είδη της οικογένειας Syrphidae πάψουν πια να δραστηριοποιούνται. Μέχρι τότε όμως θα επισκεπτόμαστε τις παγίδες κάθε δύο βδομάδες για να ελέγχουμε την κατάστασή τους αλλά και για να συλλέγουμε τα δείγματα και να ανανεώνουμε το οινόπνευμα. Αφού συλλεχθεί επαρκής αριθμός εντόμων, υπολογίζουμε μετά τον πρώτο μήνα λειτουργίας των παγίδων, θα ξεκινήσουμε τη διαδικασία της λεπτομερούς καταγραφής και κατάταξης. Στο τέλος, μέσα από τη χρήση της ευρωπαϊκής βάσης δεδομένων για τα Syrphidae, το κάθε είδος που καταγράφηκε στο Πάρκο της Δαδιάς θα συνδεθεί με τον αντίστοιχο οικότοπό του, αποκαλύπτοντας με τον τρόπο αυτό πληροφορίες για την κατάσταση του περιβάλλοντος στην περιοχή.

Ο Θαλασσαετός επέστρεψε στη Δαδιά

Μετά από 22 χρόνια ο Θαλασσαετός φώλιασε ξανά στο δάσος Δαδιάς. Όλα αυτά τα χρόνια παρατηρούσαμε τους Θαλασσαετούς που επισκέπτονταν την ταΐστρα, το χώρο όπου τοποθετείται η συμπληρωματική τροφή για τους γύπες. Ιδιαίτερα το χειμώνα που έρχονται από βορειότερες χώρες για να ξεχειμωνιάσουν στην περιοχή, οι Θαλασσαετοί συγκεντρώνονται στην ταΐστρα σε μεγάλους αριθμούς, όπου τρέφονται ευκαιριακά με νεκρά ζώα.

Ανώριμος Θαλασσαετός περίπου 4 ετών κουρνιάζει κοντά με ένα Όρνιο σε δέντρο της ταΐστρας Δαδιάς

Το χειμώνα μπορούμε να δούμε ώριμα και ανώριμα πουλιά, ενώ τις άλλες εποχές σποραδικά ανώριμα πουλιά. Μάλιστα φέτος τον Ιανουάριο καταγράψαμε τον μεγαλύτερο αριθμό Θαλασσαετών που έχουν ποτέ καταγραφεί στην ταΐστρα, συνολικά 16 πουλιά. Η παρατήρηση του είδους στο χώρο της ταΐστρας μάς έδινε πάντα στιγμές ικανοποίησης, αλλά κατά βάθος ευχόμασταν κάποτε να ξαναφωλιάσει το είδος στην περιοχή.

Ανώριμος Θαλασσαετός 2 ετών

Μετά την κατασκευή των φραγμάτων στη Λύρα και την Προβατώνα και τη δημιουργία των δυο λιμνών στα ανάντη τους, ελπίζαμε σε πιθανό φώλιασμα του είδους. Καθώς το νερό των φραγμάτων δεν αξιοποιήθηκε ποτέ για άρδευση, με τα χρόνια δημιουργήθηκαν οι κατάλληλοι βιότοποι φιλοξενίας υδρόβιων πουλιών, από τις βασικές τροφές του Θαλασσαετού. Ως αποτέλεσμα αυτής της φυσικής διεργασίας σε ένα οικοσύστημα  που πρόεκυψε με τεχνητό τρόπο, δημιουργήθηκαν ευνοϊκές συνθήκες διάθεσης φυσικής τροφής και έτσι ο Θαλασσαετός φώλιασε ξανά στην περιοχή. Ταυτόχρονα η ύπαρξη πληθώρας ώριμων πεύκων στο δάσος Δαδιάς βοήθησε στην εύρεση κατάλληλου δέντρου για την κατασκευή της φωλιάς του.

Ανώριμος Θαλασσαετός 2-3 ετών μαζί με Μαυρόγυπες στην ταΐστρα της Δαδιάς. Ο Θαλασσαετός δεν θα «παλέψει» με τους γύπες για να διεκδικήσει φαγητό. Περιμένει καρτερικά την κατάλληλη στιγμή για να αρπάξει ένα κομμάτι νεκρού ζώου και να το φάει ήσυχα μακριά από τους ανταγωνιστές γύπες.

Τι είχε συμβεί και είχε σταματήσει ο Θαλασσαετός να φωλιάζει στην περιοχή από το 1990; Εκείνο το ζευγάρι ήταν το τελευταίο από τα δεκάδες ζευγάρια που φώλιαζαν στην παρέβρια κατακλυζόμενη ζώνη του ποταμού. Επιβίωνε βρίσκοντας τροφή σε εναπομείναντα μικρά υγροτοπάκια κοντά στον ποταμό ή στην κοίτη του και στην ταΐστρα που δημιουργήθηκε το 1986. Ένα μόνο ζευγάρι όμως είναι ευάλωτο σε κάθε πιθανή απειλή που μπορεί να προκαλέσει τον εκτοπισμό ή  το θάνατό του, άρα και την εξαφάνισή του, όπως και συνέβη. Ταυτόχρονα, οι φυσικοί υγρότοποι αποξηράνθηκαν ή στέρευαν από νερό τους περισσότερους μήνες του χρόνου, καθώς η γεωργία είχε ήδη εντατικοποιηθεί στην παρέβρια περιοχή.
Ας ελπίσουμε ότι οι σημερινές φυσικές/τεχνητές συνθήκες που έφεραν πίσω το Θαλασσαετό  στο δάσος Δαδιάς, θα βοηθήσουν στο φώλιασμα περισσότερων ζευγαριών και έτσι μαζί με το ζευγάρι στο δάσος του Λουτρού (δάσος μαύρης πεύκης που γειτνιάζει με το Δέλτα του Έβρου), να επανακάμψει ο πληθυσμός του είδους στο νομό μας.

Φωτογραφίες: WWF/Π. Μπαμπάκας

Όλυμπος: το βουνό των Θεών και της Ζωής…

Εντυπωσιακή βλάστηση - WWF Ελλάς/A. Bonetti

Μου ζητήθηκε να γράψω ένα κείμενο για τη βιοποικιλότητα χωρίς επιστημονικά «περιτυλίγματα» και επιστημονικές φανφάρες, το οποίο να είναι μικρό και βγαλμένο από προσωπικά βιώματα. Τι το πιο εύκολο, σκέφτηκα, από το να γράψεις ένα κείμενο για την ποικιλία των ειδών και των ενδιαιτημάτων τους, όταν ζεις σε αυτήν τη χώρα. Δεν χρειάζεται να είσαι σχετικός επιστήμονας, ούτε να έχεις διαβάσει το μαγευτικό βιβλίο του Γιώργου Κατσαδωράκη, «Η Φυσική Κληρονομιά της Ελλάδας», για να μπορέσεις να περιγράψεις λίγο από τη Ζωή, που συναντάς συνεχώς μπροστά σου σε αυτήν τη χώρα.

Η βιοποικιλότητα για μένα έχει «όνομα» κι αυτό είναι Όλυμπος. Το βουνό των 12 θεών, έχει χαραχθεί στη μνήμη μου από την πρώτη μου επίσκεψη εκεί. Ήμουν σχεδόν 18, όντας πρώτη χρονιά φοιτητής, όταν το επισκέφτηκα και το περπάτησα από τις ανατολικές παρυφές του στις ακτές του Παντελεήμονος, μέχρι τα υψηλότερα σημεία του.

"Τα Μεγάλα Καζάνια" - WWF Ελλάς/Α. Bonetti

Από τότε έχουν περάσει πολλά χρόνια και όποτε τυχαίνει να ξαναπερπατήσω λίγο πάνω στις ράχες του, ή να το δω στο διάβα μου, πάντα σκέφτομαι την σπανιότητά του. Μια σπανιότητα που δεν έγκειται μόνο στην βιολογική ποικιλία του, αλλά κυρίως στον περιορισμένο χώρο που είναι συγκεντρωμένη αυτή. Πραγματικά είναι λίγα τα μέρη στον κόσμο που μπορείς να δεις τόσες πολλές φυτικές διαπλάσεις, τόσα ενδιαιτήματα και τόσα είδη, σε τόσο περιορισμένη επιφάνεια. Αναρωτιέμαι πραγματικά, πόσα είναι αυτά τα μέρη στον κόσμο που σε ευθεία γραμμή 15 περίπου χιλιομέτρων από τη θάλασσα, μπορείς να συναντήσεις όλες σχεδόν τις φυτικές διαπλάσεις της Μεσογείου, της Κεντροευρωπαϊκής ηπείρου αλλά και στοιχεία από Ευρασιατικές περιοχές.

Θαυμασμός... - WWF Ελλάς/Α. Bonetti

Σε ποιες αλήθεια περιοχές του κόσμου μπορείς να θαυμάζεις τη θαλάσσια βλάστηση και τα εκατοντάδες ψάρια, την αμμόφιλη βλάστηση, περπατώντας στις ακτές της Πιερίας με διχαλωτή σαγιονάρα και αν το αποφασίσεις, μέσα σε μερικές ώρες να κοιτάς από κοντά πάνω από 150 είδη της αλπικής ζώνης του βουνού με μπουφάν, σκούφο και γάντια;

Μια πεταλούδα των βουνών - WWF Ελλάς/Α. Bonetti

Η βιοποικιλότητα δεν μπορεί να έχει σύνορα και γεωγραφικούς περιορισμούς. Όμως στη μικρή μας Ελλάδα βρίσκει σίγουρα ένα από τα ανώτερα όρια χωρικής συμπίεσης παγκοσμίως. Η περιοχή του Ολύμπου – με πάνω από 1800 είδη φυτών, περισσότερα από 200 είδη θηλαστικών και πουλιών και έναν τεράστιο αριθμό ασπόνδυλων ειδών αλλά κι ανθρώπινες παραδοσιακές δραστηριότητες τριγύρω – είναι για μένα η επιτομή αυτής της «συμπιεσμένης μορφής» βιοποικιλότητας.

Κείμενο: Νίκος Γεωργιάδης, Φωτογραφίες: Andrea Bonetti