Στο νησί της Μαστίχας με το βλέμμα στο αύριο…

Μετρώντας τα καμένα – WWF Ελλάς/Η. Τζηρίτης

Όταν μετράς τα καμένα σαν να μετράς τις πληγές σου, δεν αρκεί να θάβεσαι στην στάχτη τους… Το βασανιστικό αλλά και μοναδικό ωφέλιμο ερώτημα είναι: «Τι πρέπει να γίνει την επόμενη μέρα;»

Το ταξίδι…

Με την σκέψη αυτή κάναμε εν πλω τη διαδρομή μας προς τη Χίο. Το νησί της μαστίχας απέκτησε φέτος το θλιβερό χάλκινο μετάλλιο στις μεγαλύτερες σε έκταση δασικές πυρκαγιές της Ευρώπης. 152.000 περίπου στρέμματα καμένης έκτασης την κατέταξαν πίσω από δασικές πυρκαγιές σε Ισπανία και Πορτογαλία αλλά πρώτη στην Ελλάδα, τόσο σε απόλυτα νούμερα όσο και στη συνείδηση όλων μας.

Παρόλα αυτά, φτάνοντας στο νησί, ο σκοπός μας δεν ήταν άλλος από το να αποτυπώσουμε σε μία πλήρη αναφορά τι άφησε πίσω της η μεγάλη πυρκαγιά του Αυγούστου, ούτως ώστε να καταφέρουμε να προτείνουμε τις πλέον κατάλληλες λύσεις για το «αύριο» και την ορθή μεταπυρική διαχείριση των καμένων δασών και δασικών εκτάσεων του νησιού. Δεν ήταν η πρώτη φορά που καλούμασταν να κάνουμε κάτι αντίστοιχο, στο πλαίσιο του δασικού προγράμματος του WWF Ελλάς. Εντούτοις, το ταξίδι μας που ξεκίνησε στις 11 Σεπτεμβρίου του 2012, θα έκρυβε, όπως και κάθε άλλο παρόμοιο, εκπλήξεις, ιδιαιτερότητες και προκλήσεις.

Καμένα μαστιχόδεντρα. Η απώλειά τους είναι μεγάλο πλήγμα για την τοπική οικονομία – WWF Ελλάς/H. Τζηρίτης

Η τοπική κοινωνία μας υποδέχτηκε με ανοικτές αγκάλες και έδειξε έμπρακτα την επιθυμία της για ένα αύριο, απαλλαγμένο από τις στάχτες του Αυγούστου. Είναι γεγονός άλλωστε ότι δεν ήταν μόνο η απώλεια του πολύτιμου δασικού πλούτου που στοίχισε στους Χιώτες αλλά και το γεγονός ότι επλήγη μία από τις βασικές τους πρωτογενείς δραστηριότητες, καθώς ένα μεγάλο ποσοστό καλλιεργειών μαστίχας καταστράφηκαν ολοσχερώς. Οι άνθρωποι αυτοί συνειδητοποίησαν, όπως και τόσοι άλλοι στο παρελθόν, ότι μία δασική πυρκαγιά δεν είναι ένα τηλεοπτικό γεγονός που παραμένει μακριά μας αλλά μπορεί να επηρεάσει την ίδια μας την καθημερινότητα.

Τα διδάγματα…

Οργώνοντας λοιπόν τις περιοχές των καμένων καταγράψαμε συγκεκριμένα πράγματα που θα μας βοηθήσουν να προτείνουμε ακόμη πιο συγκεκριμένες λύσεις μετά την επεξεργασία των δεδομένων.

Πολλές περιοχές αναμένεται να ανακάμψουν με φυσικό τρόπο ενώ σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, η ανθρώπινη παρέμβαση ίσως να είναι απαραίτητη για την αναγέννηση του δάσους. Το έντονο ανάγλυφο σε συνδυασμό με τα αντιπλημμυρικά έργα και την ένταση των καιρικών φαινομένων θα είναι κρίσιμοι παράγοντες για τη συγκράτηση του εδάφους. Από τη διατήρησή του εξαρτώνται πολλά για την επόμενη μέρα. Επιπροσθέτως, η διαχείριση της κτηνοτροφίας, η μεταπυρική συμπεριφορά των καμένων εκτάσεων και η υλοτομία, είναι θέματα που απαιτούν άμεσες δράσεις. Η δόμηση δεν φαίνεται να αποτελεί το κυρίαρχο ζήτημα, όπως συμβαίνει σε πλείστες άλλες περιπτώσεις. Η αναφορά μας, η οποία θα είναι σύντομα διαθέσιμη, εμπεριέχει την ανάλυση των παραπάνω ζητημάτων, καθώς και συγκεκριμένες προτάσεις.

Παρά το θλιβερό θέαμα, οφείλεις να σκέφτεσαι την επόμενη μέρα – WWF Ελλάς/Ε. Κορακάκη

Η ευκαιρία…

Μια δασική πυρκαγιά για την πλειοψηφία των πολιτών είναι μια καταστροφή, για άλλους όμως αποτελεί μια ευκαιρία. Μια ευκαιρία να αλλάξουμε τα κακώς κείμενα, να μάθουμε από τα λάθη μας και να δημιουργήσουμε έναν άλλο τρόπο οργάνωσης της οικονομίας και της κοινωνίας. Ο συνδυασμός της γνώσης, της πολιτικής βούλησης και της επάρκειας πόρων μπορεί να φέρουν το επιθυμητό αποτέλεσμα. Το πρώτο υπάρχει, τα υπόλοιπα δύο ίσως να είναι οι χαμένοι κρίκοι στην αλυσίδα των εξελίξεων για την επόμενη μέρα της πυρκαγιάς στη Χίο.

Θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε τους φορείς της Χίου για τις πληροφορίες που μας χορήγησαν και την ανταλλαγή απόψεων, τους ενεργούς πολίτες με τους οποίους ήρθαμε σε επαφή, τους εθελοντές των ομάδων δασοπροστασίας-δασοπυρόσβεσης της Χίου για την πολύτιμη βοήθειά τους και τους φίλους μας για τη φιλοξενία.

Μετρώντας τα αρπακτικά πουλιά, μετράμε τις εποχές

Είμαστε ο Κάρλος και η Λιζ, ορνιθολόγοι από την Ισπανία και τη Γαλλία αντίστοιχα. Βρισκόμαστε για ακόμη μια φορά στο δάσος της Δαδιάς , γεμάτοι ενθουσιασμό για τη μαγική αυτή γωνιά του πλανήτη που ήδη γνωρίζουμε και αγαπάμε. Πριν 6-7 χρόνια συνεργαστήκαμε ξανά με το πρόγραμμα του WWF στη Δαδιά. Επιστρέψαμε εκ νέου για να καταγράψουμε τις επικράτειες των ημερόβιων αρπακτικών πουλιών και να εκτιμήσουμε τις αλλαγές των πληθυσμών τους από το 2005 και μετά, όπου και έγινε η τελευταία απογραφή.

Ο Κάρλος και η Λιζ εν δράσει…

Ξεκινήσαμε από τον προηγούμενο Μάρτιο, οργώνοντας την περιοχή, αλλάζοντας συνεχώς σημεία παρατήρησης και καταγράφοντας με ακρίβεια όλα τα δεδομένα. Καθώς ακολουθούσαμε τις κινήσεις των αρπακτικών στην καθημερινή τους ζωή, αισθανόμασταν τις αλλαγές του δάσους από τον χειμώνα προς το καλοκαίρι. Το να βιώνεις τις διεργασίες της φύσης είναι η μεγαλύτερη ικανοποίηση που μας προσφέρει η δουλειά μας… Και παρότι πλέον, τη στιγμή που θα διαβάζετε αυτό το κείμενο, αρχίζει το φλερτ με τον χειμώνα, δεν υπάρχει καλύτερη εποχή από την άνοιξη, τότε που ξεκινήσαμε τη δουλειά μας στη Δαδιά, για να βιώσεις στο έπακρο αυτές τις διεργασίες και να αλλάξεις μαζί τους. Για αυτήν έχουμε ανάγκη να γράψουμε…

Την άνοιξη χλωμά πράσινα φυλλαράκια ξεπετάγονται στα κλαδιά των γυμνών δέντρων… Τραγούδια κατακλύζουν το δάσος από τα μικρόπουλα που μόλις αφίχθησαν από την Αφρική … Την πρώτη εβδομάδα ίσως πετύχεις ελάχιστα πράσινα σκαθάρια… Την επόμενη όμως… εκατοντάδες πετάνε από το ένα λουλούδι στο άλλο. Με τον ερχομό της άνοιξης άλλωστε, οι αλλαγές είναι ξαφνικές… Την ώρα που παρακολουθείς με τα κιάλια, χιλιάδες πεταλούδες θα πετάξουν δίπλα σου και ο δυνατός ήχος από τη φυλλάδα στο έδαφος σε προειδοποιεί για το ξύπνημα των χελωνών από το χειμωνιάτικο όνειρό τους.

Καταγράφοντας αρπακτικά στη Δαδιά – WWF Ελλάς/J. Gracia

Με αυτές τις εικόνες, και αυτά τα συναισθήματα, μετράμε τις εποχές στο Εθνικό Πάρκο της Δαδιάς, αναζητώντας και καταγράφοντας τις επικράτειες των αρπακτικών πουλιών. Είναι ένα μαγικό ταξίδι, όπου τα πάντα, όπως και εμείς, όπως και οι εποχές που πλέον έδωσαν τη θέση τους στο φθινόπωρο, βρίσκονται σε διαρκή κίνηση.

Πώς θα μπορούσαν λοιπόν να απέχουν από αυτόν τον οργασμό αλλαγής και τα αρπακτικά πτηνά; Η συμπεριφορά τους αλλάζει. Έτσι, μετά από μερικές ανοιξιάτικες εβδομάδες γεμάτες με στρατηγικές και τερτίπια που εφαρμόζουν για να βρουν το ταίρι τους και να οριοθετήσουν την περιοχή τους, απομακρύνονται και αρχίζουν τα δρομολόγιά τους από τη φωλιά προς εύρεση τροφής και αντίστροφα. Απόδειξη ότι τα νεογέννητα βρίσκονται ήδη στη φωλιά και δεν υπάρχει χρόνος για χάσιμο.

Ούτε εμείς όμως έχουμε χρόνο για χάσιμο. Κάθε μέρα μέσα στη φύση μας επιφυλάσσει και μια καινούρια έκπληξη. Κάθε μέρα και ένα καινούριο μάθημα. Μικρές ιστορίες ζωής που μας αποκαλύπτουν, κομμάτι-κομμάτι, τον εκπληκτικό πλανήτη μας.

Μια οικολογική ιστορία με καλό τέλος και ακόμα καλύτερη νέα αρχή!

Η προστασία των μικρών νησιωτικών υγρότοπων φάνταζε πριν από 8 χρόνια ως ένα βήμα στο κενό. Γιατί άλλωστε να ασχοληθεί μια περιβαλλοντική οργάνωση με «μικρούς βάλτους που βρωμάνε κι είναι γεμάτοι από κουνούπια»; Κι όμως… από το 2004 βαλθήκαμε να αποδείξουμε σε όλους αυτό που επί χρόνια βλέπαμε καθημερινά στη δουλειά μας μέσα στη φύση: αυτοί οι μικροί αλμυροί, υφάλμυροι ή και γλυκοί βάλτοι, οι λιμνούλες, οι εκβολές μικρών ποταμών και ρεμάτων είναι οικολογικά διαμάντια και πρέπει να τα προστατεύσουμε.

Καλαμοκάνας σε υγρότοπο της Λήμνου – WWF Ελλάς/Α. Bonetti

Κάπως έτσι, ο «μετρητής υγροτόπων» πήρε φωτιά μόλις η ομάδα μας βγήκε στο πεδίο. Σε ένα χρόνο είχε ήδη φτάσει στο νούμερο 183! Η μεγάλη ανακάλυψη ήρθε λίγο καιρό αργότερα με την χρήση δορυφορικών εικόνων υψηλής ευκρίνειας: αυτοί οι μικροί υγροί θησαυροί που είχαν έκταση μεγαλύτερη από ένα στρέμμα ήταν τελικά 816 σε 76 νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου και όχι 110 συνολικά, όπως είχε αρχικά εκτιμήσει το Εθνικό Κέντρο Βιοτόπων-Υγροτόπων.

Δεν μείναμε όμως στην καταγραφή… Είπαμε άλλωστε πως ο τελικός στόχος ήταν η ουσιαστική τους προστασία κι αυτή απαιτούσε μάχες… Κονταροχτυπηθήκαμε με καταπατητές, κατοίκους, παραθεριστές ή ακόμα και δημάρχους που γέμιζαν τους υγρότοπους με σκουπίδια και μπάζα. Υψώσαμε τη φωνή της νομιμότητας και της επιστημονικής αλήθειας σε αμέτρητες δημόσιες συνελεύσεις. Δεχθήκαμε απειλές, δημόσια και προσωπικά. Καταλήξαμε κάποιες φορές σε δικαστήρια και αστυνομικά τμήματα.

Οι εθελοντές ήταν πάντα στο πλευρό μας. Μάλια, καλοκαίρι 2011 – WWF Ελλάς/Α. Bonetti

Κερδίσαμε πολλές από τις σημειακές αυτές μάχες. Ο υγρότοπος Μορώνη στην Κρήτη λευτερώθηκε από 12.000 κ.μ. μπάζων και ξεκίνησε από τον Δήμο Σούδας σοβαρό πρόγραμμα αποκατάστασης. Στη Χρυσή Ακτή Πάρου ανακλήθηκαν από τις αρμόδιες υπηρεσίες οι οικοδομικές άδειες που είχαν εκδοθεί και καταγγέλθηκαν από την ομάδα μας. Η Αλυκή Καλλονής Λέσβου χαρακτηρίστηκε Καταφύγιο Άγριας Ζωής το 2009 κατόπιν τεκμηρίωσης και πίεσης. Άλλοι 53 μικροί υγρότοποι χαρακτηρίστηκαν ως «Περιοχές Ειδικής Προστασίας» στα τοπικά σχέδια χωρικής οργάνωσης.

Παράλληλα με τα χαρακώματα των υγρότοπων, μαχόμασταν και στα χαρακώματα της πολιτικής. Η ομάδα της Αθήνας είχε ήδη θέσει τον πρώτο στόχο: την κατοχύρωση θεσμικού πλαισίου που θα λειτουργούσε ως ομπρέλα, ώστε στη συνέχεια να διαμορφωθούν ειδικά μέτρα αυστηρής προστασίας. Πρώτο ορόσημο: ο νόμος για την προστασία της βιοποικιλότητας! Ένας νόμος που έχει τη δική του (περιπετειώδη) ιστορία αλλά που εν τέλει ψηφίστηκε τον Μάρτιο του 2011. Το άρθρο 20 του νόμου 3937/2011 «για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας και άλλες διατάξεις» άνοιξε τον δρόμο για την προετοιμασία ενός προεδρικού διατάγματος για την προστασία των μικρών υγροτόπων με έκταση μικρότερη ή ίση με 80 στρέμματα. Αμέσως μετά την ψήφιση του σημαντικού αυτού νόμου, όλοι στο WWF Ελλάς πήραμε φωτιά! Το προεδρικό διάταγμα έπρεπε να βγει πριν ξεχαστεί!

Βρεθήκαμε και στον Αλμυρό Ηρακλείου – WWF Ελλάς/A. Bonetti

Δεν είχαμε όμως σκοπό να το αφήσουμε στην τύχη του! Δεκάδες επιστολές, συναντήσεις και τηλεφωνήματα… 6 μήνες αναμονή και πίεση για να αποσταλεί το σχέδιο του προεδρικού διατάγματος στο Συμβούλιο της Επικρατείας από τον τότε υπουργό ΠΕΚΑ… Προκήρυξη εκλογών και νέα αρχή πιέσεων προς τον υπηρεσιακό υπουργό αυτή τη φορά. Και τελικά…

Στις 31 Μαΐου του 2012, το π.δ. «Έγκριση καταλόγου μικρών νησιωτικών υγροτόπων και καθορισμός όρων και περιορισμών για την προστασία και ανάδειξη των μικρών παράκτιων υγροτόπων που περιλαμβάνονται σε αυτόν» υπογράφηκε από τον υπηρεσιακό Υπουργό ΠΕΚΑ και πήρε πορεία προς τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Λίγες μέρες πριν τις εκλογές της 17η Ιουνίου, το διάταγμα πήρε την τελική υπογραφή του και έφθασε στο Εθνικό Τυπογραφείο!

Αυτό το προεδρικό διάταγμα είναι για εμάς, αλλά και όλους τους εθελοντές που στάθηκαν στο πλευρό μας από κάθε πιθανό μετερίζι, μια δικαίωση εννέα χρόνων άοκνης δουλειάς. Μετά από 9 χρόνια, πολλά ξενύχτια, δεκάδες συναντήσεις, χιλιάδες χιλιόμετρα στα ελληνικά νησιά, πιέσεις και απειλές, πετύχαμε μια πρώτη μεγάλη νίκη. Η πρώτη πολύ σημαντική φάση της δουλειάς μας ολοκληρώθηκε: η θεσμική προστασία 380 νησιωτικών υγροτόπων, έκτασης μέχρι 80 στρέμματα σε 59 νησιά. Τώρα όμως ξεκινάει η επόμενη: η εφαρμογή!

Δείτε το σχετικό infographic με την πορεία του προγράμματος των νησιωτικών υγρότοπων

Μη χάσετε την ευκαιρία να ανακαλύψετε στο Οικοσκόπιο, τον μοναδικό διαδικτυακό χάρτη περιβαλλοντικής πληροφορίας στην Ελλάδα, όλους τους νησιωτικούς υγρότοπους.

Σαν να ήταν χθες…

6 χρόνια δουλειάς… 79 νησιωτικοί υγρότοποι που ξεπέρασαν τους 800… Ένα πρόγραμμα για την προστασία των οικολογικών αυτών διαμαντιών…

Ήταν Νοέμβριος του 2004, ο Φοίβος και η Αθηνά είχαν πια πάψει να κουνάνε σημαίες και οι Έλληνες, απανταχού στον πλανήτη, τοποθετούσαν στο ντουλάπι των αναμνήσεων την «εθνική παλιγγενεσία» από την κατάκτηση του Euro και από τη φιλοξενία των Ολυμπιακών Αγώνων. Για μας ωστόσο, η χρονιά αυτή θα μείνει χαραγμένη στη μνήμη μας ως η απαρχή του προγράμματος για την προστασία των νησιωτικών υγρότοπων του WWF Ελλάς.

Το θυμόμαστε σαν να ήταν χθες… Κάθε αρχή και δύσκολη. Χωρίς δευτερογενή πληροφορία, χωρίς γεωγραφική πληροφορία, χωρίς συγκεκριμένη μεθοδολογία. Μόνο 79 κουκίδες σκόρπιες στο περίπου, σε μια χαρτογραφική εφαρμογή που είχε δημιουργήσει το ΕΚΒΥ και στην οποία είχαν καταχωρηθεί οι μόνοι μέχρι τότε «επίσημα γνωστοί» υγρότοποι των νησιών του Αιγαίου. ‘Ήμασταν όμως σίγουροι πως δεν ήταν μόνο αυτοί…

Ο Νίκος, ένας από τους δύο ερευνητές που ξεκίνησαν το πρόγραμμα, θυμάται: «Ήξερα πως οι νησιωτικοί μας υγρότοποι δεν ήταν μόνο τόσοι, όσοι αναφέρονταν στις επίσημες μέχρι τότε πηγές. Εγώ ο ίδιος είχα χρησιμοποιήσει ως «μοντέλα» σε δεκάδες φωτογραφίες τις νεροχελώνες σε 3 εκβολές στην Ικαρία. Στο ίδιο νησί είχα περπατήσει από την τεχνητή λίμνη Πέζι μέχρι τις εκβολές του Χάλαρη στο Να και είχα φάει στην καντίνα του παππά στην καταπράσινη τεχνητή λίμνη Βάθες στο Μουντέ. Ήμουν σίγουρος ότι στη Λέσβο δεν ήταν μόνο αυτοί οι λίγοι υγρότοποι, θυμόμουν στα 19 μου ότι έκανα μπάνιο δίπλα σε μικρές όμορφες εκβολές στις παραλίες του Μολύβου και της Πέτρας. Θυμόμουν επίσης, το κόασμα των βατράχων στο έλος του Λιθίου στη Χίο και τα αυτοκίνητα να περνάνε πάνω από τη γέφυρα που διασχίζει την υποβαθμισμένη εκβολή του Παρθένι στο ίδιο νησί. Θυμόμουν τα περπατήματα στο φαράγγι του Δημοσάρη και στο πλατανόδασος της Λάμαρης στην Εύβοια. Το βουρλώνα που διέσχιζα για να πάω από το κάμπινγκ στην παραλία της Αιγιάλης Αμοργού και άλλους μικρούς υγρότοπους σε διάφορα νησιωτικά σημεία που είχα ταξιδέψει μέχρι τότε».

Όπως εμείς, έτσι και άλλοι ήταν σίγουροι για την ύπαρξη πολλών «άγνωστων» υγρότοπων στα νησιά μας. Καταγγελίες για την υποβάθμιση μικρών υγρότοπων έφταναν συχνά στα γραφεία του WWF και μόλις το πρόγραμμα ξεκίνησε και ζητήθηκε από τον κόσμο να προσφέρει πληροφορίες, έγινε σαφές ότι δεν είχαμε κάνει λάθος. Σιγά, σιγά, άρχισαν να «ξεφυτρώνουν» υγρότοποι σχεδόν σε κάθε νησί στο Αιγαίο. Με τη βοήθεια δορυφορικών φωτογραφιών χαμηλής ευκρίνειας, αρχίσαμε να χαρτογραφούμε πιθανές υγροτοπικές περιοχές στα νησιά μας. Ψάχνοντας τη βιβλιογραφία από διάφορες πηγές και σε διάφορες μελέτες άρχισαν να «ξεπηδάνε» και τα πρώτα δευτερογενή στοιχεία για «άγνωστους» μέχρι τότε υγρότοπους.

Ήδη μετά από λίγους μήνες είχαμε ξεπεράσει τις προσδοκίες μας σχετικά με τον αριθμό τους και την κατανομή τους. Όμως τίποτα δεν μπορούσε να μας προϊδεάσει γι’ αυτό που θα ακολουθούσε με την άφιξη του Google Earth και ειδικά με τη σταδιακή εμφάνιση εικόνων υψηλής ευκρίνειας. Νέοι υγρότοποι άρχισαν να εμφανίζονται μπροστά στις οθόνες των υπολογιστών μας. Άλλοι παρθένοι μα οι περισσότεροι υποβαθμισμένοι… Η μεθοδολογία μας ήταν πια έτοιμη, η πρώτη μας βάση που θα φιλοξενούσε τα στοιχεία μας ήταν επίσης έτοιμη και το μόνο που έμενε ήταν να αρχίσουν οι επισκέψεις για την καταγραφή λεπτομερέστερων στοιχείων. Δεν ήταν λίγες οι φορές που ερχόμασταν αντιμέτωποι με υγρότοπους που ενώ στις δορυφορικές εικόνες έδειχναν «υγιείς», στο πεδίο ήταν σχεδόν ή ολότελα κατεστραμμένοι. Όμως υπήρχαν και οι ευχάριστες εκπλήξεις. Υγρότοποι, οι οποίοι ενώ δεν είχαν απογραφεί στις δορυφορικές εικόνες, υπήρχαν σχεδόν παρθένοι κάπου σε μια νησιωτική γωνιά κρυμμένοι ακόμα και από τον δορυφόρο…

Η ομάδα των υγρότοπων

Έτσι φτάσαμε στο σήμερα, όπου μια δυνατή και συμπαγής επιστημονική ομάδα 7 ανθρώπων, συνεπικουρούμενη από όλους τους συναδέλφους της οργάνωσης, αλλά και κατά καιρούς από εξωτερικούς συνεργάτες και εθελοντές κατάφερε να δώσει ταυτότητα σε πάνω από 800 υγρότοπους σε όλα τα νησιά μας και σιγά, σιγά, με πολλούς κόπους και προσπάθειες, βίωσε μετά από 6 χρόνια και τα πρώτα ουσιαστικά αποτελέσματα της δουλειάς της. Μια δουλειά, που παρότι ερευνητική στο μεγαλύτερο ποσοστό της, έχει έναν και μόνο στόχο: την προστασία αυτών των μοναδικών απειλούμενων οικοσυστημάτων. Ο απολογισμός για την επίτευξη του στόχου τείνει να λάβει θετικό πρόσημο, ωστόσο υπάρχει ακόμα πολλή δουλειά και ο δρόμος είναι τραχύς και δύσκολος…

Δύο χρόνια μετά τις πυρκαγιές του 2007: ψάχνοντας για πεύκα!

Οι καταστροφικές πυρκαγιές του 2007 στην Πελοπόννησο ήταν μια οδυνηρή εμπειρία για ολόκληρη τη χώρα. Μια εμπειρία που γέννησε την ανάγκη ακόμη εκτενέστερης έρευνας και ακόμη περισσότερων εργαλείων, προκειμένου να μπορούμε να εκτιμήσουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια το «Μέλλον των Δασών» μας.

Έτσι, τον Μάιο του 2009, 2 χρόνια μετά την τραγωδία της Πελοποννήσου, τετραμελής ομάδα πεδίου, ξεκινήσαμε την απογραφή της μετα-πυρικής βλάστησης στον Νομό Ηλείας, στοιχείο απαραίτητο για τον αρχικό σκοπό της δράσης μας, δηλαδή τη  δημιουργία ενός εργαλείου, ικανού να εκτιμήσει την αναμενόμενη αναγέννηση χαλεπίου πεύκης –κυρίαρχου δασικού είδους της Μεσογείου-  σε όλη την έκταση του νομού. Ένα χρόνο μετά, η συγκεκριμένη αναφορά έρχεται για να θυμίσει σε όλους μας τόσο την καταστροφική δύναμη της φωτιάς όσο και την ελπίδα που μας χαρίζει η αναγέννηση της φύσης, αν βέβαια την αφήσουμε “στην ησυχία της”…

Η ημέρα ξεκινούσε νωρίς το πρωί με τις πρώτες δειγματοληψίες να βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη, προτού ο ήλιος μετατραπεί σε «πηγή μαρτυρίου». Ο δεύτερος γύρος δειγματοληψιών πραγματοποιείτο απογευματινές ώρες, ενώ ο ερχομός της νύχτας σήμαινε αναγκαστικά και τη λήξη των εργασιών.

Δυστυχώς, κάποιες φορές η έναρξη της εργασίας στο πεδίο ήταν αδύνατη, μιας και μια σειρά απρόβλεπτων συμβάντων (όπως έντονη κλίση πλαγιάς, κομμένοι δασικοί δρόμοι, υποψήφιες δειγματοληπτικές επιφάνειες μετατρεμμένες σε καλλιέργειες, καταρρακτώδεις βροχές κτλ.) ξεπερνούσε κατά πολύ τον αρχικό σχεδιασμό και τις δυνατότητές μας.

Ένα μήνα μετά, η εργασία πεδίου ολοκληρώθηκε κι έδωσε τη θέση της στην –εκ του γραφείου πλέον- ανάλυση των δεδομένων. Πλέον η αναφορά του μοντέλου έχει ολοκληρωθεί και απομένει η κοινοποίηση των αποτελεσμάτων στους αρμόδιους δασικούς φορείς αλλά και στο ευρύτερο κοινό.

Αντιπάξοι: “Οι όμορφοι υγρότοποι όμορφα καταπατούνται” και άλλες ιστορίες καθημερινής τρέλας

Η εμπειρία των ανθρώπων του προγράμματος από την απογραφή των υγρότοπων σε 80 νησιά της ελληνικής επικράτειας δείχνει την ακόλουθη τάση: η παράκτια ζώνη σε πολύ μεγάλο ποσοστό έχει αλλοιωθεί από τις ανθρώπινες δραστηριότητες και οι δεσμοί ανθρώπου και φύσης έχουν σπάσει. Τα αίτια βέβαια που έχουν οδηγήσει στην πρώτη περίπτωση είναι λίγο πολύ γνωστά: η τουριστική ανάπτυξη σε συνδυασμό με την έλλειψη βασικού σχεδιασμού και την αδιαφορία αλλά και ασυδοσία που επιδεικνύουν πολίτες και υπηρεσίες. Τα αποτελέσματα επίσης είναι εμφανή: η καταστροφή των φυσικών πόρων, του τοπίου και της πολιτισμικής κληρονομιάς είναι μερικά από αυτά.

Μια τέτοια περίπτωση συναντήσαμε κατά την επίσκεψη μας στους Αντιπάξους, όπου βρίσκεται ο μοναδικός φυσικός υγρότοπος του συμπλέγματος Παξών-Αντιπαξών στην παραλία Βουτούμι. Πρόκειται για ένα έλος στην πλάτη της παραλίας που δέχεται τα νερά κυρίως από τα κατακρημνίσματα και τις επιφανειακές απορροές και τους καλοκαιρινούς μήνες ξεραίνεται. Ένα φυσικό σύστημα που μαζί με την πανέμορφη παραλία συνιστούν ένα πολύ όμορφο σύνολο.

Τα τελευταία χρόνια, έχει κτιστεί, προκλητικά, μια ταβέρνα για να εξυπηρετεί τις ορδές των τουριστών που επισκέπτονται την παραλία. Ο Δήμος Παξών κινητοποιήθηκε δικαστικά για να ελεγχθεί η νομιμότητα του κτίσματος και η τυχόν παράνομη επέκταση του εις βάρος του υγρότοπου. Μάλιστα, η υπόθεση έχει φτάσει μέχρι το ΣτΕ και αναμένονται τα αποτελέσματα.

Αντίπαξοι – Η ταβέρνα, πέτρα του σκανδάλου

Η επίσκεψη της ερευνητικής ομάδας του WWF στον υγρότοπο φαίνεται ότι έξυσε αυτές τις πληγές. Έτσι, κατά την απογραφή, η ομάδα δέχτηκε απρόκλητη επίθεση από τους ιδιοκτήτες της ταβέρνας. Έχουν υπάρξει και άλλες φορές περιπτώσεις, όπου οι άνθρωποι του πεδίου έχουν δεχτεί ύβρεις και απειλές, κυρίως σε καταστάσεις που εμπλέκονται συμφέροντα, αλλά αυτήν τη φορά τα όρια ξεπεράστηκαν. Οι ιδιοκτήτες χειροδίκησαν και απέσπασαν βίαια τον φωτογραφικό εξοπλισμό των ανθρώπων του WWF. Μάλιστα, για να ισχυροποιήσουν τη θέση τους στην αστυνομία και το λιμενικό που κλήθηκαν στην περιοχή, αυτοτραυματίστηκαν στον σαγρέ τοίχο του κτίσματος.

Δυστυχώς, τέτοιες πράξεις, οπουδήποτε κι αν γίνονται, μόνο αρνητικές συνέπειες μπορεί να έχουν για τις τοπικές κοινωνίες. Ευχαριστούμε πάρα πολύ όλους τους νοήμονες κατοίκους των Παξών, δημόσιους φορείς ή απλούς πολίτες. Με τη στάση και τη συμπαράσταση τους, μας έδειξαν ότι πέρα από τους τραμπούκους, υπάρχουν και άνθρωποι που είναι φιλικοί, φιλόξενοι και νοιάζονται πραγματικά για τη διατήρηση του τοπίου και του πολιτισμού στα δύο αυτά μικρά νησιά του Ιονίου.

Σαν βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη…

Σταματώντας για μια μέρα τις δειγματοληψίες μας στην Κεφαλονιά επισκεφτήκαμε την Ιθάκη για να απογράψουμε τον μοναδικό υγρότοπό της, την Αλυκή (ITH001). Η Αλυκή βρίσκεται στη βορειοδυτική πλευρά του όρμου Αγίου Νικολάου. Όπως προϊδεάζει και το όνομά του, πριν λίγες δεκαετίες γίνονταν μικρής έκτασης αλοπηγία.

WWF Ελλάς - Κ. Παραγκαμιάν

Πρόκειται για ένα εποχικό λιμνίο αλμυρού νερού έκτασης 3 στρεμμάτων. Το χειμώνα τα κύματα της θάλασσας το γεμίζουν με νερό και φύλλα ποσειδωνίας αλλά και με διάφορα πλαστικά απορρίμματα, που επιπλέουν στη θάλασσα. Παράλληλα το νερό της βροχής καθώς ρέει επιφανειακά μεταφέρει άργιλο, ο οποίος επικάθεται στον πυθμένα του υγροτόπου. Το καλοκαίρι το νερό εξατμίζεται και αποκαλύπτεται ο λασπώδης και γεμάτος οργανικές ουσίες πυθμένας του.

Ο υγρότοπος είναι οριοθετημένος από τη μεριά της ξηράς με ξερολιθιά και στις γύρω εκτάσεις υπάρχουν ελαιώνες, ερειπωμένα σπίτια και πηγάδια, αλλά και σύγχρονες πρόχειρες κατασκευές που χρησιμεύουν ως κατάλυμα ενός ανθρώπου και οικόσιτων ζώων.

Η Αλυκή είναι ο μοναδικός υγρότοπος της Ιθάκης και γι’ αυτό έχει μεγάλη βιολογική σημασία για το νησί. Καθώς η οδική πρόσβαση προς την Αλυκή είναι πλέον εύκολη, η Δημοτική Αρχή και οι κάτοικοι της Ιθάκης θα πρέπει να τον προσέχουν ως κόρη οφθαλμού!

Οι υγρότοποι του Μεγανησίου… μια ευχάριστη έκπληξη!

Επιβιβαζόμενοι στο καράβι που θα μας πήγαινε στο Μεγανήσι, δεν φανταζόμασταν την ευχάριστη εικόνα που θα συναντούσαμε στο μικρό νησί δίπλα στη Λευκάδα. Έχοντας καταγράψει από δορυφορική εικόνα τους 3 υγροτόπους του νησιού, ήμασταν σίγουροι ότι παρουσίαζαν ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά και ότι βρίσκονταν σε σχετικά καλή κατάσταση, ανεπηρέαστοι από την ανθρώπινη παρέμβαση.

Η ανθρώπινη παρέμβαση στο Έλος Ακόνι είναι εμφανής

Όμως στο πεδίο τα πράγματα ήταν ακόμα καλύτερα, με μοναδική παραφωνία την εκτενή επιχωμάτωση που συναντήσαμε στον υγρότοπο του έλους Ακόνι. Ωστόσο, ακόμα και αυτός μπορεί να χαρακτηριστεί ως υγρότοπος υψηλού βαθμού φυσικότητας. Συγκεκριμένα, την Παρασκευή 23 Απριλίου απογράφηκαν στο Μεγανήσι 2 αλμυρά εποχιακά τέλματα (έλος Ακόνι και έλος Ελιάς) και ένα ακόμα με μόνιμη παρουσία υφάλμυρου έως αλμυρού νερού (έλος Γρίλα), το οποίο πραγματικά μας εντυπωσίασε με τα χαρακτηριστικά του, τη θέση του και τον υψηλό βαθμό φυσικότητας που έχει.

Θαυμάζοντας το Έλος Γρίλια...

Το έλος Γρίλα ξεπροβάλει ξαφνικά κατηφορίζοντας τον δρόμο προς τον Αι Γιάννη Ριγανά. Περιβάλλεται από εύρωστο υγρό λιβάδι με βούρλα, τα οποία όσο απομακρύνεσαι από τις όχθες δίνουν τη θέση τους σε λόχμες σκίνων και άλλων θαμνωδών ειδών. Στο ενδιάμεσο, πολλές άγριες μέντες έδεναν το άρωμά τους με το ρετσίνι του σκίνου, ενώ τα κουδουνίσματα από τα λίγα αιγοπρόβατα μαρτυρούσαν και τις υπόλοιπες αξίες αυτού του τόπου για τον ντόπιο πληθυσμό.

Φεύγοντας από το Μεγανήσι, τακτοποιήσαμε στις βαλίτσες μας τις αναμνήσεις από τρεις πανέμορφους μικρούς υγροτόπους, αλλά και μια μελλοντική καταγγελία, που θα πάρει τον δρόμο της μαζί με όλες τις άλλες…

Ανταπόκριση της ομάδας υγροτόπων από Ζάκυνθο

Μπορεί τα Σεκάνια στη Ζάκυνθο να αποτελούν τη σημαντικότερη παραλία ωοτοκίας της Caretta caretta σε ολόκληρη τη Μεσόγειο, αλλά το καταπράσινο νησί του Ιονίου κρύβει πολλά μυστικά μεγάλης οικολογικής σημασίας. Αυτό είχαμε την ευκαιρία να διαπιστώσουμε κατά την επίσκεψη μας στη Ζάκυνθο, στις 21 και 22 Απριλίου, στο πλαίσιο του προγράμματος του WWF Ελλάς «Προστασία των Νησιωτικών Υγροτόπων της Ελλάδας». Στον δρόμο προς Παξούς που θα είναι ο επόμενος σταθμός μας στο οδοιπορικό μας στα Ιόνια, παραθέτουμε δυο λόγια για τους σημαντικότερους σταθμούς μας στο νησί…

Έξι είναι συνολικά οι υγρότοποι του νησιού αλλά τα κυριότερα υγροτοπικά συστήματα του νησιού είναι η Λίμνη Κερίου και οι Αλυκές Κατασταρίου. Πρόκειται για 2 σημαντικά οικοσυστήματα, τα οποία όμως δέχονται έντονες πιέσεις από την οικιστική και τουριστική ανάπτυξη.

Λίμνη Κερίου – πηγή ζωής από την αρχαιότητα…

Ένας από τους κατοίκους.. - WWF Ελλάς/Θ. Γιαννακάκης

Η Λίμνη Κερίου βρίσκεται στην νότια Ζάκυνθο και αποτελεί μοναδικό υγροτοπικό σύστημα στον ελλαδικό νησιώτικο χώρο. Οι πηγές της Λίμνης είναι γνωστές από την αρχαιότητα, ενώ τρομερό ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι μέσα στον υγρότοπο αναβλύζει … πετρέλαιο. Παλαιότερα μάλιστα είχαν γίνει προσπάθειες εκμετάλλευσης του, οι οποίες τώρα έχουν εγκαταλειφτεί. Η δύναμη της ζωής όμως είναι εντυπωσιακή και δίπλα στην πηγές υπάρχει ανεπτυγμένη υγροτοπική βλάστηση. Δυστυχώς μέσα στο “λιμνίο” πετρελαίου που υπάρχει περιμετρικά των πηγών παρατηρεί κανείς νεκρά πουλιά παγιδευμένα στην πίσσα. Όλη η περιοχή είναι καλυμμένη με καλάμια και βούρλα ενώ πλούσια είναι και η πανίδα της, καθώς αποτελεί το σπίτι για βατράχια, 2 είδη ποταμοχελωνών, χέλια, νερόφιδα και πλούσια ορνιθοπανίδα. Την λίμνη κυκλώνει δρόμος, ενώ δυστυχώς δέχεται ισχυρές πιέσεις από επιχωματώσεις, εκχερσώσεις και μπαζώματα.

Αλυκές Κατασταρίου – Μια εγκαταλελειμμένη ευκαιρία…

Επί τω έργω... - WWF Ελλάς/Θ. Γιαννακάκης

Οι Αλυκές Κατασταρίου είναι ο άλλος σημαντικός υγρότοπος του νησιού. Σταμάτησε η λειτουργία του την δεκαετία του ’80 και από τότε το σύστημα παρακμάζει. Μιας και είναι ένα τεχνητό υγροτοπικό σύστημα ο άνθρωπος ήταν πάντα απαραίτητο στοιχείο για την σωστή υγροτοπική του λειτουργία. Η απουσία διαχείρισης έχει οδηγήσει σε προβλήματα που έχουν αντίκτυπο στην τοπική κοινωνία. Οι κάτοικοι παραπονιούνται δικαιολογημένα για σκόνη τους καλοκαιρινούς μήνες και οσμές, κάτι που επηρεάζει την τουριστική κίνηση. Δυστυχώς η πίεση αυτή έχει επίπτωση στον υγρότοπο μιας και αντιμετωπίζεται τελικά ως απειλή και όχι ως φυσικός πόρος που με την κατάλληλη διαχείριση θα μπορούσε να δώσει πολλαπλά οφέλη στην τοπική κοινωνία.

Υγρότοποι στη Λευκάδα: Τα καλά, τα κακά και… τα συνηθισμένα…

Όρμος Βλυχού - WWF Ελλάς/Φ. Βρεττού

Ολοκληρώθηκε η απογραφή και των 12 υγροτόπων της Λευκάδας, που είχαν εντοπιστεί από δορυφορικές φωτογραφίες. Ο καιρός μας έκανε το χατίρι τις 3 μέρες που κράτησε η απογραφή και ήταν ιδανικός. Η στεριανή και νησιωτική μίξη των χαρακτηριστικών της Λευκάδας επηρεάζει τα χαρακτηριστικά όλου του νησιού και βέβαια οι υγρότοποι του δεν θα μπορούσαν να αποτελούν εξαίρεση.

Έτσι η Λιμνοθάλασσα της Πόλης αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι του υγροτοπικού συστήματος  του Αμβρακικού μοιραζόμενη στοιχεία και χαρακτηριστικά με τα υπόλοιπα υγροτοπικά τμήματα του συμπλέγματος και κυρίως με τη συνορεύουσα ηπειρωτική λιμνοθάλασσα του Στενού. Μεγάλη, όμορφη, πλούσια αλλά και επηρεασμένη εδώ και αιώνες από την ανάπτυξη της Χώρας Λευκάδας. Λίγο πιο πέρα, η πιο παλιά αλυκή του νησιού (και μια από τις παλιότερες οργανωμένες αλυκές της Ελλάδας) δεν υπάρχει πια. Στη θέση της αλυκής πόλης, βρίσκεται πια ο ΧΑΔΑ και ο βιολογικός καθαρισμός του κεντρικού δήμου του νησιού, μέσα σε περιοχή που υπάγεται στο Δίκτυο «προστατευμένων» περιοχών ΦΥΣΗ 2000!!!

Δίπλα στα σκουπίδια και στα επεξεργασμένα λήμματα ένα ρέμα «προσπαθεί» σε συνεργασία με τα ρηχά νερά του κόλπου, να αντισταθμίσει τις απώλειες και να θυμίσει κάτι από το παρελθόν της περιοχής. Τα πράγματα είναι πολύ καλύτερα στην δεύτερη εγκαταλελειμμένη αλυκή του νησιού, την αλυκή Αλεξάνδρου. Η αλυκή που ονομάστηκε προς τιμήν του τσάρου Αλέξανδρου βρίσκεται σε αρκετά καλή κατάσταση. Τα τηγάνια και οι θερμάστρες απλώνονται στον χώρο και δένουν αρμονικά με τα μικρά τμήματα των φυσικών αλιπέδων.

Λίμνη Μαραντοχωρίου - WWF Ελλάς/Ν. Γεωργιάδης

Στη συνέχεια ανηφορίσαμε στα μαγικά τοπία του κεντρικού ορεινού όγκου του νησιού για να απογράψουμε την τεχνητή λιμνοδεξαμενή Καρυάς και κατηφορίσαμε προς τη Βασιλική, όπου μας περίμενε η πιο ευχάριστη έκπληξη του ταξιδιού μας, ο υγρότοπος της λίμνης Μαραντοχωρίου. Μια φυσική λίμνη γλυκού νερού με υπερυδατική και δενδρώδη βλάστηση, περιστοιχισμένη και οχυρωμένη από «τοίχους» αγκαθωτών βάτων που έκαναν την προσέγγισή μας στις όχθες της αδύνατη. Ας μείνει για πάντα έτσι και ας μην έχουμε ποτέ την ευκαιρία να συναντηθούμε πρόσωπο με πρόσωπο με τους εκατοντάδες βάτραχους που κοάζουν ακατάπαυστα στα ρηχά νερά της.

Η συνέχεια της απογραφής μας ήταν απογοητευτική αφού τόσο η εκβολή στη Βασιλική, όσο και οι 3 υγρότοποι του όρμου Βλυχού, αλλά και η εκβολή του Δημοσάρη στο Νυδρί, είναι στα όρια της εξαφάνισης…. Οι καταγγελίες λοιπόν δεν θα λείψουν ούτε από αυτήν την επίσκεψη, γεγονός που κάναμε σαφές και κατά τις συναντήσεις μας με τον διευθυντή περιβάλλοντος της Νομαρχίας, αλλά και τον αρμόδιο Αντινομάρχη…

Φεύγοντας λοιπόν από το νησί της Λευκάδας και κατευθυνόμενοι αυτήν τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, προς το Μεγανήσι, τα συναισθήματά μας είναι ανάμεικτα. Κάποιοι από τους υγροτόπους του νησιού θα τα καταφέρουν και αν προσεχτούν έχουν να προσφέρουν πολλά, κάποιοι άλλοι ωστόσο έχουν απολέσει τη φυσικότητά τους. Μένει τώρα να ευαισθητοποιηθούν οι κάτοικοι και οι αρμόδιοι φορείς για να μην απολέσουν και τις τελευταίες υδρολογικές τους λειτουργίες, γιατί η φύση εκδικείται. Το έργο αυτό το έχουμε δει πολλές φορές και κάθε φορά που το βλέπουμε δεν μας αρέσει… Αλλά τι ειρωνεία; Είμαστε και πάλι θεατές του.