Δυο νύχτες κάτω από τα αστέρια

Κοιτάζω το ρολόι, είναι 2.30 το πρωί,ξημερώματα 1ης Ιουλίου. Βρίσκομαι ξαπλωμένος στον πρυμνιό καναπέ του ερευνητικού φουσκωτού και τα μάτια δε χορταίνουν το ασύλληπτο θέαμα του έναστρου ουρανού. Ένας απίστευτος γαλαξίας απλώνεται από πάνω μαζί με την απόλυτη ησυχία που σκεπάζει τη Γυάρο. Ο παφλασμός του κύματος που σκάει στον καθρέφτη του σκάφους μαζί με το λίκνισμά του, φέρνουν τις τελευταίες σκέψεις στο μυαλό πριν σβήσει κάτω από το βάρος του Μορφέα.

DSC_0141

Νυχτερινή παρατήρηση μύχων –  Χ.Παπαδάς/WWF Ελλάς

Είναι το τέλος μιας μεγάλης μέρας και γυρίζοντας πίσω το φιλμ, βλέπω εικόνες και εμπειρίες που ζήσαμε. Το πρωινό μας βρίσκει στην Ερμούπολη να τρέχουμε για τις ετοιμασίες του σκάφους, σκοπός άλλη μια αποστολή, πιο σύνθετη αυτή τη φορά. Με την άφιξη του πρωινού πλοίου στη Σύρο, φτάνει μαζί και ένας εξαιρετικός συνεργάτης, ο δρ. Γ. Κατσαδωράκης ορνιθολόγος και για δεκαετίες συνεργάτης του WWF Ελλάς. Τις επόμενες μέρες θα είναι μαζί μας σε ένα ταξίδι εξερεύνησης της ορνιθοπανίδας της Γυάρου και συγκεκριμένα των θαλασσινών πουλιών.

DSC_0133

Επιστροφή μύχων στο ηλιοβασίλεμα  – Χ.Παπαδάς/WWF Ελλάς

Πληροφορίες θέλουν να αποικίζουν το νησί κάποια σπάνια θαλασσοπούλια και για το λόγο αυτό είμαστε σε συνεχή επικοινωνία με μια άλλη ομάδα ειδικών που παρεκκλίνουν της πορείας και των ερευνών τους για να ενωθούν μαζί μας σε μια κοινή αποστολή. Ο λόγος για την ομάδα της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας (E.O.E.) που με επικεφαλή της, τη Δανάη Πορτόλου κατευθύνονται από το Λαύριο για τη Γυάρο.

Ο καιρός δεν είναι καλός, βγαίνοντας από το λιμάνι της Ερμούπολης αντιμετωπίζουμε κύματα ύψους δύο και τριών μέτρων στην πλώρη μας. Η πορεία κόντρα στο κύμα (όρτσα στη ναυτική γλώσσα) είναι αρκετά δύσκολη και χρίζει ιδιαίτερων χειρισμών, αλλά αυτό το αναλαμβάνει η Ελίνα (καπετάνισσα του «Γιούρα») που ξέρει τα μονοπάτια ανάμεσα στο κύμα. Κοιταζόμαστε με το Γιώργο και αφού σιγουρεύομαι ότι δεν υπάρχει πρόβλημα τραβάμε για το βόρειο φάρο της Σύρου και μετά δυτικά για των κόλπο των φυλακών.

DSC_0159

Αποβίβαση ερευνητή σε απόκρυμνη ακτή της Γυάρου – Χ.Παπαδάς / WWF Ελλάς

Φτάνοντας βρίσκουμε ήδη δεμένο το φουσκωτό της ορνιθολογικής και πλαγιοδετούμε, για τις ανάλογες συστάσεις και τις απαραίτητες συνεννοήσεις. Στο σκάφος επεμβαίνουν η Δανάη, ο Άγγελος και ο καπετάνιος του φουσκωτού Κώστας. Έμπειροι ορνιθολόγοι αλλά και θαλασσόλυκοι, κάθε χρόνο γυρίζουν το Αιγαίο, σκαρφαλώνουν βραχονησίδες και καταγράφουν τα θαλασσοπούλια και τη σημασία των νησίδων του Αιγαίου. Αυτές οι άγονες, κατάξερες λέμβοι του Αιγαίου, για αυτή την ομάδα αποτελούν τον Αμαζόνιο τους, και οι έρευνες που διενεργούν τα τελευταία χρόνια αποδεικνύουν πόσο σημαντικά κομμάτια του πάζλ της βιοποικιλότητας της Ελλάδας μπορεί να βρει κανείς σε μερικά διάσπαρτα βράχια στο μπλε του Αιγαίου.

DSC_0154

Ορνιθολόγος της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας εν δράση Χ.Παπαδάς / WWF Ελλάς

DSC_0186

Ερευνητής στο αφιλόξενο τοπίο της Γυάρου  – Χ.Παπαδάς / WWF Ελλάς

Η μέρα κυλά γρήγορα και η προσμονή μας για το σούρουπο μεγαλώνει. Το ηλιοβασίλεμα μας βρίσκει πέντε ναυτικά μίλια μακριά από τη Γυάρο να κοιτάμε προς την Άνδρο. Μάτια και κυάλια έχουν επιστρατευτεί σε μια διαρκή αναζήτηση για τους σπάνιους Μύχους. Μικρά γρήγορα θαλασσοπούλια, πετούν βιαστικά πάνω από το νερό κάνοντας κινήσεις ακριβείας. Η ομάδα μας πιστεύει ότι στη Γυάρο υπάρχει μια μεγάλη αποικία, αλλά για να διαπιστωθεί αυτό πρέπει προηγουμένως να τα περιμένουμε να γυρίσουν από το πρωινό κυνήγι.

Οι μύχοι είναι μονογαμικά θαλασσοπούλια, δημιουργούν φωλιές σε βραχονησίδες μεταξύ χώματος και βράχου σε μια προσπάθεια να κερδίσουν όσο περισσότερη δροσιά μπορούν σε έναν τόπο που κατά τη διάρκεια της ημέρας έχει πολύ υψηλές θερμοκρασίες, κάτι που το βιώσαμε, όταν σκαρφαλώσαμε στις πλαγιές προσπαθώντας να εντοπίσουμε φωλιές και νεοσσούς.

Ξαφνικά μέσα από τα πορτοκαλιά χρώματα ενός ήλιου που μόλις χάθηκε στο πέλαγος, αρχίζουν να έρχονται κατά δεκάδες πουλιά που περνούν ξυστά πάνω από το φουσκωτό. Στη φάση αυτή κινούνται σε κοντινή απόσταση από τα νησιά που έχουν τις αποικίες, προσγειώνονται στην επιφάνεια του νερού και κολυμπούν ομαδικά δημιουργώντας σχεδίες (rafts). Σε αυτό το σχηματισμό θα παραμείνουν για να δουν το φεγγάρι και μόνο αφού δύσει, θα ξεκινήσουν να καλούν το ζευγάρι τους που είναι στη στεριά. Το ένα από τα δύο πουλιά μένει μέσα στη φωλιά για να φυλάξει τους νεοσσούς, ενώ το άλλο ψαρεύει όλη μέρα σε μεγάλες αποστάσεις. Όταν επιστρέψει και προσγειωθεί στη σχεδία ο μόνος τρόπος για να βρει τη φωλιά του είναι τα απανωτά καλέσματα με το ζευγάρι του. Με τον τρόπο αυτό εντοπίζει τη φωλιά του και στο τέλος απογειώνεται για να προσγειωθεί με ακρίβεια μπροστά σε αυτή. Ο μύχος εξαιτίας του σχηματισμού των ποδιών του δεν μπορεί να περπατήσει εύκολα στο τραχύ έδαφος των νησιών, οπότε πρέπει να βρίσκει ακριβώς τη φωλιά του και να φτάνει εκεί πετώντας, όσο πιο κοντά μπορεί.

DSC_0165

Ορνιθολόγος εξετάζει το εσωτερικό φωλιάς μύχων με ενδοσκόπιο – Χ.Παπαδάς / WWF Ελλάς

Σε αυτή τη φάση η ομάδα έχει χωριστεί, δύο μέλη έχουν αφεθεί πάνω στο νησί με τηλεσκόπια για να μπορέσουν να εντοπίσουν τις σχεδίες και να καταγράψουν τον αριθμό των πουλιών ενώ τα δύο φουσκωτά κινούνται περιμετρικά προσπαθώντας να εντοπίσουν από πού έρχονται τα πουλιά και μέσω VHF να ενημερώσουν τη χερσαία ομάδα για τις κατευθύνσεις που πρέπει να παρακολουθούν. Οι σχεδίες αποτελούν το καλύτερο σημείο για να καταγραφεί ο αριθμός των πουλιών μια αποικίας και για το λόγο αυτό οι ορνιθολόγοι θεωρούν τόσο σημαντική αυτή την ώρα.

Έχει νυχτώσει για τα καλά, το φεγγάρι δύει και αρχίζουν τα καλέσματα. Η απόκοσμη φωνή του μύχου σε κάνει να ανατριχιάζεις. Μέσα στην ήσυχη νύχτα ο Γιώργος, που έχει μείνει επάνω στο νησί για να ηχογραφήσει τις φωνές και να παρατηρήσει από κοντά τις συμπεριφορές, ακούγεται να λέει μέσα από τον ασύρματο: « Αυτές είναι οι σειρήνες που περιγράφονται στα ομηρικά έπη, αυτά τα πουλιά είναι που άκουγαν και οι αρχαίοι και σκιάζονταν τις νύχτες χωρίς φεγγάρι. Ανατριχιαστικά απόκοσμα καλέσματα… έρχονται από παντού πλέον»

Είναι περασμένες δώδεκα, έχουμε σβήσει τη μηχανή σε μικρή απόσταση από τα βράχια και απλά αφήνουμε το σκάφος να παρασύρεται. Ακούω τα καλέσματα των μύχων, τώρα κατακλύζουν το χώρο, εναλλάξ με το βουβό ήχο από το αντιμάμαλο κύμα που σκάει στα βράχια. Κοιτάζω το στερέωμα, σπάνια βλέπεις τόσα αστέρια. Η φωτορύπανση των πόλεων έχει στερήσει από τα μάτια μας αυτό το υπέροχο θέαμα, που σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, ο Γαλαξίας σχηματίστηκε από την Ήρα, η οποία έχυσε γάλα στον ουρανό, όταν ανακάλυψε πως ο Δίας την ξεγέλασε και τάιζε τον νεαρό Ηρακλή.. Σε κάποια άλλη εκδοχή, ο Ερμής έβαλε στα κρυφά τον Ηρακλή στον Όλυμπο για να τραφεί από τα στήθη της Ήρας που κοιμόταν. Ο Ηρακλής δάγκωσε τη θηλή της Ήρας και το γάλα της εκτινάχθηκε στους ουρανούς σχηματίζοντας τον Γαλαξία.

Τις σκέψεις διακόπτει η φωνή του Γιώργου που μας καλεί από τον ασύρματο, να τον πάρουμε από τα βράχια. Κοιτάζω το ρολόι, είναι περασμένες δύο, κινούμαστε αργά και προσεκτικά, το σκοτάδι είναι πυκνό, η στεριά δεν φαίνεται, μονάχα ο δυνατός προβολέας κόβει τη νύχτα και ανοίγει δρόμο ανάμεσα στα βράχια. Μια λεπτή φιγούρα διακρίνεται πάνω σε ένα βράχο και μας υποδεικνύει το σημείο που πρέπει να προσεγγίσουμε.

Λίγα λεπτά αργότερα δύο μαύρες σιλουέτες τρέχουν ξυστά δίπλα στην ακτογραμμή της Γυάρου αφήνοντας αφρισμένα ίχνη ξωπίσω τους. Τα δύο φουσκωτά (Γιούρα του WWF και Κίναρος της ΕΟΕ) επιστρέφουν προς τον κόλπο των φυλακών όπου είναι η βάση της ομάδας.

Μια μεγάλη μέρα τελειώνει λίγες ώρες πριν ξεκινήσει η επόμενη. Ασφαλίζουμε τα φουσκωτά στο μικρό προβλήτα και γρήγορα χωνόμαστε στους υπνόσακους αναζητώντας λίγη σωματική ξεκούραση.

«Οι δυο μέρες κάτω από τα αστέρια» αποτελούν την πρώτη κοινή αποστολή της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας και του WWF Ελλάς. Η αποστολή κράτησε τρεις ημέρες και κατά τη διάρκεια των δύο βραδιών γίνονταν νυχτερινές παρατηρήσεις από το σούρουπο έως το ξημέρωμα, ενώ κατά τη διάρκεια της μέρας οι ερευνητές εντόπιζαν φωλιές μύχων πάνω στις απόκρημνες πλαγιές της Γυάρου. Με την κοινή αυτή προσπάθεια, εγκαινιάζεται μια νέα συνεργασία με επίκεντρο τη Γυάρο που θα συνεχιστεί τα επόμενα χρόνια, αφού όπως φαίνεται το συγκεκριμένο νησί θα συνεχίσει να μας εκπλήσσει με τους σπάνιους κατοίκους του. Κατά τη διάρκεια της αποστολής εντοπίστηκαν και καταγράφηκαν σημαντικά στοιχεία σε σχέση με τα θαλασσοπούλια.

kalikatsou1

Ζευγάρι καλικατσού (Phalacrocorax aristotelis) πετάει κοντά στην ακτογραμμή της Γυάρου – Χ.Παπαδάς / WWF Ελλάς

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Σπιζαετός (Hieraetus fasciatus) σκαρφαλωμένος σε απόκρυμνα βράχια της Γυάρου – Χ.Παπαδάς / WWF Ελλάς

Στην αποστολή συμμετείχαν εκ μέρους της Ε.Ο.Ε.  οι : Δανάη Πορτόλου, Άγγελος Ευαγγελίδης, Κώστας Παπακωνσταντίνου (καπετάνιος).
Εκ μέρους του WWF Ελλάς έλαβαν μέρος οι: δρ. Γ. Κατσαδωράκης , Ελίνα Σαμαρά, Χρήστος Παπαδάς

Γυάρος, η ομηρική

Γυάρος , η Ομηρική

του Δρ. Γιώργου Κατσαδωράκη, βιολόγου ορνιθολόγου, ειδικού διαχείρισης και ερμηνείας περιβάλλοντος, συνεργάτη του WWF Ελλάς.

Εικόνα 1:

Είναι σχεδόν πρωί ακόμη. Έχω ξεκινήσει όμως την πορεία μου στη Γυάρο από τις 5 τα χαράματα οπότε μου φαίνεται πια μεσημέρι. Ο ήλιος έχει αρχίσει να καίει πραγματικά. Με κατεύθυνση το διάσελο ανάμεσα στις δυο ψηλότερες κορφές του νησιού, Προφήτη Ηλία και Σκοτωμένο (ονομασία κι αυτή!) περπατώ από τη βόρεια μεριά του νησιού, ενώ μπροστά μου μια τριάδα από τα πρόβατα που βόσκουν ελεύθερα στο νησί βιάζονται να με αφήσουν πίσω τρομαγμένα. Φτάνω στο διάσελο και αντικρύζω την ανατολική μεριά της Γυάρου. Συνεχίζω την κατηφόρα μου προς τον όρμο των φυλακών ανάμεσα σε αστοιβές και ανθισμένα θυμάρια. Ξάφνου γυρνώ το βλέμμα μου αριστερά και αντικρύζω το κτίριο αυτό.

photo_blog

Στη σκιά του ξεκουράζονται τρία τραγιά με στριφτά κέρατα που μόλις με βλέπουν τρομάζουν και ροβολάνε προς τα πέρα. Αυθόρμητα, χωρίς προσπάθεια εγκεφαλική, πλημμυρίζομαι από την ιδέα ότι η ίδια ακριβώς εικόνα χωρίς καμιά, μα καμιά αλλαγή θα μπορούσε να υπάρχει και στην εποχή του Ομήρου. Πέτρινο μαντρί από ξερολιθιά, χωρίς πορτόφυλλα και παραθύρια, με στέγη από κορμούς δέντρων, αστοιβές, φύκια και χώμα.

Εικόνα 2:

«στη Γυάρο οι φώκιες έχουν αρχίσει πάλι και βγαίνουν έξω στις παραλίες και κοιμούνται, όπως τα παλιά χρόνια και θηλάζουν τα φωκάκια»

Ποτέ δε θα ξεχάσω τη συγκίνηση που με πλημμύρισε όταν άκουσα από το συνάδελφο της ΜΟm βιολόγο και ειδικό στις Μεσογειακές φώκιες, Πάνο Δενδρινό τη φράση αυτή. Ο Όμηρος μου ήρθε αμέσως στο μυαλό. Δεκάδες αιώνες έχουν περάσει που οι φώκιες κυνηγημένες από τους νησιώτες και τους ναυτικούς για το λίπος τους και το κρέας τους κυρίως, αναγκάστηκαν να καταφύγουν στις σκοτεινές και υγρές παραθαλάσσιες σπηλιές των ακτών για να γεννήσουν τα μωρά τους, να τα θηλάσουν και να ξεκουραστούν με ασφάλεια. Και  σήμερα στον 21ο αιώνα ανακαλύπτουμε ότι στο έρημο και απομονωμένο αυτό νησί της Γυάρου, που οι φώκιες γεννούν ακόμη στις δεκάδες θαλάσσιες σπηλιές του, άρχισαν να νοιώθουν ασφάλεια από τον άνθρωπο και να βγαίνουν να κοιμούνται στις παραλίες τους! Μια, δυο και τρείς φώκιες έχουν παρατηρηθεί, όπως τον παλιό, καλό, ομηρικό καιρό. Τα λόγια του Ομήρου μου ήρθαν αβίαστα στο μυαλό:

ἦμος δ᾿ ἠέλιος μέσον οὐρανὸν ἀμφιβεβήκῃ, τῆμος ἄρ᾿ ἐξ ἁλὸς εἶσι γέρων ἅλιος νημερτὴς πνοιῇ ὕπο Ζεφύροιο μελαίνῃ φρικὶ καλυφθείς, ἐκ δ᾿ ἐλθὼν κοιμᾶται ὑπὸ σπέσσι γλαφυροῖσιν:ἀμφὶ δέ μιν φῶκαι νέποδες καλῆς ἁλοσύδνης ἁθρόαι εὕδουσιν, πολιῆς ἁλὸς ἐξαναδῦσαι, πικρὸν ἀποπνείουσαι ἁλὸς πολυβενθέος ὀδμήν.

κάθε φορά που τα μεσούρανα πατήσει ο γήλιος, βγαίνει ο αλάθευτος θαλασσογέροντας απ᾿ το γιαλό, κρυμμένος, στο μαύρο ανάτριχο της θάλασσας, που ο Ζέφυρος σηκώνει, και σε βαθιές κοιμάται βγαίνοντας σπηλιές και πλήθος φώκιες, οι θυγατέρες της πεντάμορφης Θαλασσοκόρης, βγαίνουν απ᾿ το ψαρί γιαλό και γύρα του κοιμούνται αραδιασμένες, και μυρωδιά από τον πολύβαθο γιαλό πικρή αναδίνουν.

Εικόνα 3:

Ο ήλιος μόλις έδυσε. Το φως σβήνει γλυκά αλλά γρήγορα. Στέκω μόνος, στη βόρεια πλευρά της Γυάρου. Πριν από μια ώρα πήδηξα έξω από το φουσκωτό μας, τα «Γιούρα», και ζαλωμένος κιάλια, τηλεσκόπια, φωτογραφικές μηχανές και νερό, αγκομάχησα ν’ ανέβω στην απότομη πλαγιά, πολλά μέτρα πάνω από τη θάλασσα, ανάμεσα σε βράχια, σαύρες, πέτρες, θυμάρι κι αστοιβή, πλαγιά που βουτάει με μεγάλη κλίση στη θάλασσα 300 μέτρα κάτω από μένα. Η θάλασσα δεν είναι αγριεμένη αλλά το κύμα, βουβό, σκάει με υποχθόνιο πάταγο στα βράχια δημιουργώντας ένα συνεχές βουητό, που όσο πιο ψηλά ανεβαίνεις τόσο πιο πολύ σβήνει. Αλλά υπάρχει. Ο βράχος αναδίδει τη ζέστη που μάζεψε όλη τη μέρα, αλλά το ελαφρύ αεράκι έχει κάτι από τη δροσιά και τη διαφάνεια του Αιγαίου, ανακατεμένη με την ευωδιά του θυμαριού. Η νύχτα έχει πέσει, αλλά έχει φεγγάρι. Το μισοφέγγαρο βουτάει αργά κι αυτό στη δύση του και στέλνει το γλυκό του φως ασημώνοντας τα κύματα. Εμφανίζονται απέναντι μακριά στον ορίζοντα τα φώτα της Τήνου, της Άνδρου, της Εύβοιας, της Τζιάς.

Η αποστολή μου: να μετρήσω, σε συνεργασία με τους συναδέλφους από την Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρία, τους μύχους που θα έρχονται πετώντας, μόλις το σκοτάδι γίνει βαθύ για να μπουν στις φωλιές τους και να ταίσουν τα μικρά τους. Πώς θα τους μετρήσω μέσα στο σκοτάδι; Από τις φωνές τους! Συνεχώς καλούν οι γονείς που έρχονται συνεχώς καλούν τα μικρά από το βάθος της φωλιάς για να τα εντοπίσουν οι γονείς.

Για ώρες επικρατεί απόλυτη σιωπή. Ξαφνικά μέσα στο μαύρο σκοτάδι, αντηχεί δίπλα μου μια ανατριχιαστική απόκοσμη κραυγή. Μετά κι άλλη, κι άλλη. Αν και το περιμένω, οι τρίχες του κορμιού μου ανασηκώνονται. Μοιάζουν πολύ με κραυγές τσακαλιών, με κλάματα μωρών, με ρόγχους ετοιμοθάνατων, με τσιρίδες γυναικών. Σε λίγο ο αέρας αρχίζει να γεμίζει με τέτοιες κραυγές. Από κάτω από τη γη και μέχρι πάνω στον αέρα, από παντού ακούγονται οι απόκοσμες αυτές κραυγές. Εγώ ξέρω ότι είναι οι μύχοι. Η ανατριχίλα όμως είναι τέτοια που οι σκέψεις μου αμέσως πετάνε στα έπη του Ομήρου. Αβίαστα μου’ ρχονται στο μυαλό οι Άρπυιες και οι Σειρήνες, τα μυθικά πλάσματα με σώμα πουλιού και κεφάλι γυναίκας ή παιδιού, που με τις μαυλιστικές και ταυτόχρονα φοβιστικές κραυγές τους εξωθούσαν τους ναυτικούς και τους νησιώτες να τσακίζουν τα πλοία τους στα βράχια ή να φεύγουν τρομαγμένοι και κυνηγημένοι, προκαλώντας τους μυριάδες δεινά.

Ηχητικό ντοκουμέντο: https://soundcloud.com/wwf-greece/o85bsetakob1

Τώρα είναι η ώρα που νοιώθω στο πετσί μου την κρυμμένη αλήθεια των μύθων. Αυτά τα μυστηριώδη πουλιά, αυτές οι αόρατες φωνές που κάθε άλλο από πουλιών μοιάζουν, αυτές οι υποχθόνιες εγγαστρίμυθες κραυγές που σε περιτρυγυρίζουν χωρίς να βλέπεις ποιος τις βγάζει, είναι το δίχως άλλο οι Άρπυιες και οι Σειρήνες. Και ζουν δίπλα μας. Τη σκοτεινή νύχτα, στη Γυάρο και σε πολλά άλλα νησιά, επαναλαμβάνεται η ίδια πανάρχαια ιστορία. Όπως ακριβώς την περιγράφει ο Όμηρος. Και παρακάτω ,το κύμα βουβό σκάει στα μυτερά βράχια.

Ο Δρ. Γ. Κατσαδωράκης βρέθηκε στη Γυάρο στο πλαίσιο των προπαρασκευαστικών ερευνών του ΚΥΚΛΑΔΕΣ LIFE που υλοποιούνται στο νησί.

Δείτε περισσότερα για τη φώκια εδώ:

Δείτε περισσότερα για τους μύχους εδώ: