Γυάρος: ένα «θανατονήσι» γεμάτο ζωή…

Στην πρώτη όψη το σώμα αντιδρά με ένα μούδιασμα. Έχεις ακούσει πολλά, έχεις διαβάσει ακόμη περισσότερα για αυτόν τον τόπο εξορίας που άλλοι ονόμασαν Νταχάου κι άλλοι «θανατονήσι». Στη Γυάρο, τα σημάδια της ιστορίας είναι βαθιά χαραγμένα και δεν μπορείς να τα παραβλέψεις.

Ακόμη σε περιμένουν, μέσα στα επιβλητικά  – όσο και τρομακτικά – κτίρια των φυλακών, παπούτσια κρατουμένων, αποτυπώματα μιας άλλης εποχής. Από την εποχή της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, τα βυζαντινά χρόνια, μέχρι και το 1974, περιστασιακοί κάτοικοι του νησιού, κάποιες δεκάδες χιλιάδες ανθρώπων ανεπιθύμητων από καθεστώτα. Οι μόνιμοι άλλωστε είχαν φύγει πολύ νωρίτερα. Ο Λέσβιος φιλόσοφος Θεόφραστος, αποδίδει την ευθύνη στα ποντίκια, τα οποία σύμφωνα με αναφορά του από τον 3ο π.Χ. αιώνα, έδιωξαν τους ανθρώπους από το νησί.

Στο «θανατονήσι» όμως υπάρχουν μυστικά που δεν περιμένεις. Ένα νησί γεμάτο ζωή. Όχι σαν εκείνη την εξόριστη… Μια ζωή που περιμένει μάτια έτοιμα να την ανακαλύψουν, χέρια έτοιμα να την προστατέψουν. Μια φωλιά σπιζαετού (Hieraaetus fasciatus), μια αποικία – η μεγαλύτερη ίσως στο Αιγαίο – από απειλούμενα θαλασσοπούλια, τους μύχους (Puffinus yelkouan), κάπαρες γερά σκαρφαλωμένες στους απόκρημνους βράχους, αγριοκάτσικα, βλάστηση με τα δικά της χούγια, αφού ρίχνει τα φύλλα της το καλοκαίρι. Μα κυρίως, μικρές απρόσιτες παραλίες και σπηλιές, φιλόξενοι τόποι για ένα μοναδικό είδος, τη μεσογειακή φώκια Monachus monachus. Η Γυάρος, φιλοξενεί το 10% του παγκόσμιου πληθυσμού!

Στις παραλίες της Γυάρου, ζει και αναπαράγεται ο σημαντικότερος πληθυσμός της Μεσογείου  Β.Παράβας/MOm

Στις παραλίες της Γυάρου, ζει και αναπαράγεται ο σημαντικότερος πληθυσμός της Μεσογείου Β.Παράβας/MOm

Ο περίπλους με την ομάδα πεδίου του προγράμματος ΚΥΚΛΑΔΕΣ LIFE, είναι μια πραγματική αποκάλυψη. Το Γιούρα, το φουσκωτό μας που βαφτίστηκε από την ντόπια προσφώνηση του νησιού, εναλλάσσει ταχύτητα ανάλογα με τα ερεθίσματα. Τα κιάλια ανά χείρας! Τέσσερις γερακίνες κόβουν κυκλικές βόλτες πάνω απ’ τα βράχια, ο Φούης, μια βραχονησίδα στα ΝΔ της Γυάρου, μπορεί να φιλοξενεί μέχρι και 100 φωλιές μαυροπετριτών, ο «ερημίτης» σπιζαετός μας κάνει την τιμή της εμφάνισής του και η φωλιά του προβάλλει, ισορροπώντας μεταξύ βράχου και θάμνου. Πάνω στο σκάφος ακούγεται το σχόλιο της ημέρας από τον φωτογράφο μας, τον Andrea: «εδώ είναι super market για τα πουλιά».

Όταν βρεθείς εκεί αντιλαμβάνεσαι γιατί ο τόπος αυτός αξίζει να προστατευτεί. Γιατί ο στόχος του ΚΥΚΛΑΔΕΣ LIFE, η δημιουργία μιας θαλάσσιας προστατευόμενης περιοχής σε συνδιαχείριση και από κοινού με την τοπική κοινωνία, είναι σημαντικός. Γιατί η Γυάρος μπορεί να αποτελέσει έναν πυρήνα βιοποικιλότητας αλλά και έναν τροφοδότη ολόκληρης της θαλάσσιας περιοχής των βορείων Κυκλάδων σε αλιεύματα. Προστασία της βιοποικιλότητας και στήριξη της ανθρώπινης ανάπτυξης πάνε μαζί; Μια βόλτα με το Γιούρα και μια κουβέντα με τους ανθρώπους του προγράμματος μπορούν να πείσουν και τον πλέον δύσπιστο.

Στη Γυάρο δεν βρεθήκαμε απλώς για περιήγηση. Είχαμε ραντεβού και μάλιστα πολύ σημαντικό.  Ραντεβού εν πλω με τον Άγιο Γεώργιο, ένα καΐκι που έκρυβε πολλά περισσότερα μυστικά από όσα μπορεί κανείς να διακρίνει εξ αποστάσεως.

Προσεγγίσαμε από αριστερά, διατηρήσαμε πορεία σταθερή και δέσαμε καταμεσής της θάλασσας. Επιβιβαστήκαμε σε ένα καΐκι με εξοπλισμό που σε ξαφνιάζει. Η ομάδα του Εργαστηρίου Θαλάσσιας Γεωλογίας και Φυσικής Ωκεανογραφιας του Πανεπιστημίου της Πάτρας, βρίσκεται στο κατάστρωμα και μέσα στην καμπίνα.

Η ομάδα του Πανεπιστημίου Πατρών παρακολουθεί την καταγραφή του βυθού

Η ομάδα του Πανεπιστημίου Πατρών παρακολουθεί την καταγραφή του βυθού Α.Βοnetti/WWF Ελλάς

Η ομάδα του Πανεπιστημίου Πατρών παρακολουθεί την καταγραφή του βυθού Α.Βοnetti/WWF Ελλάς

Χαρτογραφεί και αναλύει τον πυθμένα της θαλάσσιας περιοχής γύρω από τη Γυάρο. Κάμερες, «αξονικοί τομογράφοι» του πυθμένα, υπολογιστές, εξοπλισμός κατάδυσης και πολλά άλλα. Ερευνητές, ίσως οι καλύτεροι στον τομέα τους, ακτινογραφούν τη θαλάσσια περιοχή και δηλώνουν προς το παρόν εντυπωσιασμένοι από τον βυθό της Γυάρου. Ένα νησί γεμάτο ζωή, μια θάλασσα που το περιβάλλει, ακόμη πιο ζωντανή.

Στόχος; Να έχουμε μια πλήρη και τεκμηριωμένη εικόνα τόσο του χερσαίου όσο και του θαλάσσιου οικοσυστήματος. Μονάχα έτσι, οι προτάσεις που θα προκύψουν από τους εμπλεκόμενους στη δημιουργία της ΘΠΠ, θα είναι απολύτως αποτελεσματικές. Ήρθε η στιγμή που έπρεπε να αποβιβαστούμε, η ομάδα του Πανεπιστημίου Πάτρας θα συνέχιζε μέχρι τη δύση του ηλίου, ο καιρός τους το επέτρεπε και η αφοσίωση και ο ενθουσιασμός τους για τα ευρήματα της περιοχής δεν τους άφηναν άλλες επιλογές.

Εμείς θα συνεχίζαμε με προορισμό τη Σύρο. Μια μέρα έφτανε στο τέλος της. Η δύση του ήλιου στο Αιγαίο θα είναι για πάντα, όσες φορές κι αν την συναντήσεις, ένα αποστομωτικό θέαμα. Η καλύτερη ανταμοιβή για μια μέρα κουραστική όσο και γεμάτη. Είσοδος στη Σύρο, η Ερμούπολη προβάλει ονειρική και το Νεώριο επιβλητικό. Η θάλασσα έχει τον τρόπο της να σου κρατά τα μάτια λίγο πιο ανοιχτά. Ίσως για να μπορείς να δεις, στο μέλλον, ένα παλιό «θανατονήσι» να μετατρέπεται σε έναν παράδεισο ζωής για όλους μας.

Το πρόγραμμα ΚYKLAΔΕΣ LIFE «Ολοκληρωμένη προστασία της Μεσογειακής φώκιας  στις Βόρειες Κυκλάδες» (LIFE12 NAT/GR/000688) υποστηρίζεται και συγχρηματοδοτείται από τη χρηματοδοτική γραμμή LIFE Nature της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και από το Ίδρυμα Πρίγκηπα Αλβέρτου II του Μονακό. Yλοποιείται από το WWF Ελλάς, τη ΜΟm, το Υπουργείο Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής, την Αποκεντρωμένη Διοίκηση Αιγαίου, την Αναπτυξιακή Εταιρεία Κυκλάδων, το Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο και το Ινστιτούτο Tethys.

ΚΥΚΛΑΔΕΣ Life: ένα πρόγραμμα για την προστασία της φύσης και την ευημερία του ανθρώπου

Yiaros

10% των θαλασσών του πλανήτη θα έπρεπε να προστατεύεται, τη στιγμή που στη Μεσόγειο προστατεύεται μόλις το 1% της επιφάνειάς της. 10% του παγκόσμιου πληθυσμού της Μεσογειακής φώκιας, Monachus monachus, ενός είδους συμβόλου για τον πλανήτη μας ζει και αναπαράγεται γύρω από τη Γυάρο. Δύο ποσοστά είναι αρκετά για να πείσουν και τον πλέον δύσπιστο ότι είναι απαραίτητη η δημιουργία μιας Θαλάσσιας Προστατευόμενης Περιοχής (ΘΠΠ) στις ευρύτερες Βόρειες Κυκλάδες, με επίκεντρο τη Γυάρο. Μιας ΘΠΠ που θα σέβεται και θα απαντά όμως με συνολικό τρόπο και στις ανάγκες της τοπικής κοινωνίας, αφού αυτή θα είναι άλλωστε ένας από τους βασικούς «παίκτες» στη δημιουργία και διαχείρισή της.

Το νέο πρόγραμμα Κυκλάδες Life φέρνει έναν φρέσκο αέρα όχι μόνο στις ελληνικές θάλασσες αλλά και σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Έννοιες όπως η οικοσυστημική προσέγγιση και η συνδιαχείριση εισάγονται ίσως για πρώτη φορά στην ελληνική πραγματικότητα και για να είμαστε ειλικρινείς φιλοδοξούμε να αποτελέσουν πυλώνες για τη δημιουργία μιας ΘΠΠ που θα αποτελέσει πρότυπο σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Πώς; Για να απαντήσουμε, οφείλουμε να πάρουμε τα πράγματα από την αρχή…

Ποιο είναι το όραμά μας;

Το όραμα όλων μας, καθώς στην πρωτοβουλία αυτή συμμετέχουν πολλοί και ποικίλοι φορείς, είναι να στηθεί και να λειτουργήσει αποτελεσματικά μια νέα πρότυπη προστατευόμενη περιοχή στις ευρύτερες Βόρειες Κυκλάδες με επίκεντρο τη θαλάσσια ζώνη γύρω από τη Γυάρο. Ο απώτερος στόχος είναι να δημιουργήσουμε ένα μοντέλο βιώσιμης ΘΠΠ που θα προστατεύει το θαλάσσιο περιβάλλον, ενώ παράλληλα θα στηρίζει το μέλλον των τοπικών κοινωνιών. Αυτό το επιτυχημένο μοντέλο θα πρέπει να προωθήσουμε και να χρησιμοποιήσουμε και σε άλλες περιοχές σε ολόκληρη τη Μεσόγειο.

Gyaros-2

Ποιες είναι οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε;

Η σημαντική καινοτομιά και διαφοροποίηση από άλλες αντίστοιχες προσπάθειες, είναι ότι από το πρώτο στάδιο αυτής της προσπάθειας θα εμπλακούν ενεργά όλοι όσοι επηρεάζουν ή επηρεάζονται από την περιοχή, όπως κεντρικές και τοπικές αρχές, ΟΤΑ, ψαράδες, τουριστικός τομέας, πανεπιστήμια, ΜΚΟ και πολλοί άλλοι. Επιπλέον, πρόκληση αποτελεί και το γεγονός ότι κατά τον σχεδιασμό αυτής της ΘΠΠ, θα βασιστούμε στις αρχές της θαλάσιας χωροταξίας και σε νέες πιο ολοκληρωμένες προσεγγίσεις, όπως την οικοσυστημική διαχείριση και τη συνδιαχείριση από τους χρήστες της περιοχής, που για πρωτη φορά θα εφαρμοστούν στην Ελλάδα και τη Μεσόγειο. Σε μια χώρα που ο δημιουργικός διάλογος, η αμοιβαία εμπιστοσύνη και η ανοικτή και αποτελεσματική συνεργασία δεν είναι μέρος της καθημερινής κουλτούρας μας, μια τέτοια προσέγγιση είναι αναμενόμενο ότι θα αντιμετωπίσει δυσκολίες. Αν και είμαστε ρεαλιστές, παραμένουμε αισιόδοξοι και αποφασισμένοι να ξεπεράσουμε τα εμπόδια και να δώσουμε λύσεις. Όπως η οργάνωση πρωτοστάτησε πριν από δύο δεκατίες στη δημιουργία της πρώτης ΘΠΠ στην Ελλάδα στη Ζάκυνθο, έτσι και σήμερα μπορούμε και πρέπει να πάμε ένα βήμα μπροστά.

Τι μπορούμε να πετύχουμε;

Θεωρώ ότι μέσω του προγράμματος ΚΥΚΛΑΔΕΣ Life μπορεί να επιτευχθεί τόσο ο κεντρικός μας στόχος όσο και μια σειρά από επιμέρους σημαντικά επιτεύγματα. Πέρα από την άμεση προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, θα δημιουργηθούν εξειδικευμένες υποδομές, θα προωθηθούν νέες εναλλακτικές δραστηριότητες, όπως ο καταδυτικός τουρισμός, και κυρίως θα δημιουργηθεί ένα πρότυπο σύστημα αποτελεσματικής επιτήρησης της ευρύτερης θαλάσσιας περιοχής. Η εμπειρία από την εμπλοκή μου στο Θαλάσσιο Πάρκο των Βόρειων Σποράδων, έδειξε ότι με μεθοδική δουλειά, υπομονή, και επιμονή η προστασία και διαχείριση μιας ΘΠΠ μπορεί να γίνει κτήμα των τοπικών κοινωνιών και να συμβάλει θετικά και καθοριστικά στη διαμόρφωση του μέλλοντος τους.

Γιατί είναι σημαντική στις σημερινές συνθήκες η δουλειά αυτή;

Σήμερα, ιδιαίτερα εν μέσω της δύσκολης συγκυρίας που βιώνει η χώρα, η πρωτοβουλία αυτή είναι πιο επίκαιρη και αναγκαία από ποτέ. Ενδεικτικό είναι ότι το πρόγραμμα αυτό έρχεται να ανταποκριθεί σε ένα αίτημα μιας σημαντικής μερίδας επαγγεματιών ψαράδων των Κυκλάδων που εδώ και κάποια χρόνια, αναγνωρίζοντας το πρόβλημα των θαλασσών μας, απαιτούν τη λήψη μέτρων για την προστασία των ιχθυοαποθεμάτων στην περιοχή. Πιο σημαντικό όμως είναι το γεγονός ότι προτάσσει  μια διαφορετική προσέγγιση στη συνδιαχείριση των νησιών μας, διαμορφώνοντας και εφαρμόζοντας λύσεις που θα συγγεράσουν την προστασία του μοναδικού θαλάσσιου πλούτου μας με τη βιωσιμότητα των νησιωτικών κοινωνιών.

Δρ. Σπύρος Κοτομάτας, συντονιστής του προγράμματος ΚΥΚΛΑΔΕΣ Life

—————————————————

Το πρόγραμμα Κυκλάδες Life το συντονίζει το WWF Ελλάς και υλοποιείται σε συνεργασία με το Υπουργείο Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής, την Αποκεντρωμένη Διοίκηση Αιγαίου, την Αναπτυξιακή Εταιρεία Κυκλάδων, το Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, τη MOm/Εταιρεία Μελέτης και Προστασίας της Μεσογειακης Φώκιας και το Ινστιτούτο Tethys.

Το πρόγραμμα ΚYKLAΔΕΣ LIFE «Ολοκληρωμένη προστασία της Μεσογειακής φώκιας  στις Βόρειες Κυκλάδες» (NAT/GR/000688) υποστηρίζεται και συγχρηματοδοτείται από τη χρηματοδοτική γραμμή LIFE Nature της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και από το Ίδρυμα Prince Albert II του Μονακό.